Perła polskiego baroku, wybudowana w latach 1720-28 wg planów Jana Krzysztofa Reimersa z Ornety. Późnobarokowy kościół z klasycystyczną fasadą pw. Podwyższenia Krzyża Świętego. Powstał na miejscu wcześniej wybudowanych kaplic: w 1570 i 1675/1676, w których przechowywano słynący łaskami "czarny krucyfiks", znaleziony w lesie Applau nad Wałszą. Kościół był wotum biskupstwa warmińskiego po przejściu przez te tereny zarazy. Podczas epidemii dżumy w 1709 kapituła warmińska ślubowała wybudować w tym miejscu kościół. Ślubowanie to miało wyjednać zmiłowanie Boże i zaradzić epidemii. Budowa kościoła rozpoczęła się w 1720 pod kierownictwem Jana Reimersa z Ornety, a zakończyła się w 1728.
Narożne kaplice wybudowano w latach 1820–1836. Projekt kościoła nawiązuje do sanktuarium w Świętej Lipce. Neoklasycystyczna fasada pochodzi z 1830.
Skromny z zewnątrz, zachwyca barokowym wyposażeniem, a zwłaszcza polichromią pokrywającą sufit i ściany. We wnętrzu świątyni pozorne sklepienie krzyżowe z lunetami pokryte jest późnobarokową polichromią. Malowidła Lossaua na sklepieniu, pochodzą z lat 1748-49, przedstawiają legendę Krzyża Świętego, Ojców Kościoła, sceny historyczne z dziejów kościoła oraz cykl miejscowych cudów. Wielki ołtarz posiada krucyfiks, wedle legendy znaleziony w XVI wieku w lesie, który cieszy się sławą cudowności i od dawna ściągał tu liczne rzesze na odpusty.
W bocznych ołtarzach obrazy Św. Antoniego – Pieta. "Czarny krucyfiks" znajduje się w ołtarzu głównym i pochodzi z ok. 1400r. Bogato rzeźbiona kazalnica z połowy XVIII w. Rokokowe konfesjonały i organy.
Jak inne kościoły odpustowe na Warmii, kościół otacza dziedziniec odpustowy zamknięty murem, do którego przylegają krużganki o filarowych, opiętych pilastrami arkadach, z kaplicami w narożnikach.
Przy drodze do Osetnika stoi murowana kapliczka z XV weku z rzeźbą Pieta z tegoż czasu.
-68c2a77a357b5.jpg)
